فروشگاه لوازم کوهنوردی دونا

انجمن پزشکی کوهستان ایران: به طور معمول حضور در طبیعت و مناطق بكر كوهستانی، می‌تواند بسیار لذت بخش و شیرین باشد. لذتی كه اگر آن را با حضور دوستان یا خانواده تقسیم كنیم، دو چندان خواهد شد. انرژی و شور و شوقی كه محفل گرم دوستان و خانواده را فرا گرفته، می‌تواند توجه و حواس عمومی را از تغییرات سریع در محیط پیرامون غلفا كند. وسعت و شدت این غافلگیری ممكن است بسیار دلخراش و هراس انگیز باشد. تغییرات سریع در وضعیت و شرایط جوی یكی از عمده‌ترین خطرات طبیعت محسوب می‌شود. این تغییرات گاه بسیار آرام و خزنده و گاه چنان سریع و آنی روی می‌دهند كه فرصت عكس‌العمل مناسب و به موقع را به انسان نخواهد دادو مشاهده آسمانی صاف و آفتابی در صبحگاه، هرگز نمی‌تواند تضمینی برای پایداری هوا و سپری نمودن روزی خوب و خوش در كوهستان محسوب گردد.

حضور در طبیعت و محیط كوهستان:

بنابراین اگر برای حضور در طبیعت و محیط كوهستان به رند سریع تغییرات جوی بی‌توجه یا كم توجه بوده و یا آن را دست كم بگیریم به آسانی در دام طبیعت خواهیم افتاد. یكی از این دام‌ها و خطرات، «آذرخش» و دیگری «تندر» است؛ كه از قضا هر دو بسیار سریع و آنی روی می‌دهند. بهتر است تعریفی ساده از تفاوت میان آذرخش و تندر داشته باشیم.

تفاوت آذرخش با تندر:

آذرخش (Lightning) : به تخلیه الكتریسیته بین ابر و زمین می‌گویند. از آن تحت عنوان «صاعقه» یا «رعد و برق» نیز یاد می‌شود.
تندر (Thunder) : به تخلیه الكتریسیته «بین دو ابر» و یا در حالت خاص به تخلیه الكتریسیته «درون یك ابر بسیار بزرگ» می‌گویند.

فاصله ما از آذرخش و تندر:

اگر مابین دیدن و شنیدن رعد، یك ثانیه فاصله باشد، فاصله آن از شخص در حدود ۳۳۰ متر است (سرعت صوت). هر قدرفاصله میان ما با كانون آذرخش كمتر بوده و جهت حركت ابرهای خطرناك نیز به سمت ما باشد؛ باید بدانیم با شرایط دشوارتری مواجه خواهیم بود.

شدت جریان الكتریكی و دمای آذرخش:

شدت جریان الكتریكی در رعد و برق ممكن است بین ۱۰۰۰۰ تا ۴۰۰۰۰ آمپر باشد. تخلیه الكتریكی كه از یك ابر به ابر دیگر و یا به زمین بوجود می‌آید، می‌تواند قلب انسان را از كار بیاندازد؛ شش‌ها را پاره كند و سبب سوختگی جدی در بدن شود. هوایی كه نور برق از میان آن می‌گذرد به شدت گرم می‌شود. جریان الكتریكی شدید میزان حرارات هوا را در كانالی كه برق از آن عبور می‌كند برای مدت یك میلی‌ثانیه تا ۳۰۰۰۰ درجه سانتی‌گراد بالا می‌برد. هوایی كه بطور ناگهانی این میزان گرم می‌شود به سرعت منبسط شده و ضربه‌ای به هوای اطراف می‌زند و امواجی را با فشار بین 10 تا 30 اتمسفر به وجود می‌آورد.

بر اثر برخورد ابرهای دارای بارهای غیر هم نام، واكنش‌های الكتریكی شدیدی به صورت نور و صدای شدید بنام صاعقه یا رعد و برق تولید می‌گردد كه با نورو صدای شدید همراه است. بر اساس مطالعات و بررسی‌های به عمل آمده توسط متخصصین امر تعداد رعد و برق در هر لحظه در سراسر دنیا بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ بار می‌باشد. به عبارت دیگر حدود ۶۰۰۰ جرقه الكتریكی در هر دقیقه در دنیا زده می‌شود.

خطرناك‌ترین فصل‌ها:

هر قدر به محور استوا نزدیك‌تر شویم بر تعداد آذرخش‌ها افزوده می‌شود، اما در مناطق قطبی به ندرت ممكن است آذرخش رخ دهد. همچنین به دلیل ناپایداری و تلاطم هوا، بهار و پاییز به ترتیب؛ خطرناك‌ترین فصل‌ها از نظر وقوع آذرخش و تندر محسوب می‌شوند.

آمار اصابت صاعقه: آمار دقیقی در ایران نداریم، ولی در آمریكا حدود ۱۰۰۰ نفر اصابت و ۱۰۰ نفر مرگ گزارش می‌شود. یعنی میزان مرگ آن ۱۰% است. لازم به ذكر است كشور آمریكا از نظر اصابت آذرخش و تندر، در ردیف كشورهای پرحادثه قرار دارد.

تماشای آذرخش از پشت یك كاكتوس زیبا

تصویری از یك تندر در آسمان كوبا

یكی از تولیدات آذرخش و تند: گاز اوزون!

آذرخش و تندر، گازی سمی به ناماوزون (O۳) تولید می‌كنند. این گاز به جای دو اتم اكسیژن، از سه اتم اكسیژن تشكیل شده و در سطح كره زمین، از آن به عنوان گازی سمی و خطرناك یاد می‌شود. اما همین گاز سمی و خطرناك، اثرات سودمند بسیاری برای ادامه حیات بشر بر روی كره زمین دارد‍! پس از هر آذرخش و تندر، گاز اوزون تولید شده به سمت جو رفته و با استقرار در لایه‌های بالایی جو؛ در نقش لایه محافظت كننده كره زمین در برابر نفوذ اشعه‌های خطرناك كیهانی، انجام وظیفه می‌كند.

مولكول‌های اوزون در ارتفاع ۱۵ تا ۲۵ كیلومتری از سطح دریا متمركز شده و با جذب پرتوهای فرابنفش؛ به هستی جانداران در روی كره زمین كمك می‌كند. غلظت آن با ارتفاع از سطح دریا، عرض جغرافیایی و بر حسب زمان تغییر می‌كند. ۴۰% از منطقه حاره (معادل ۵۰% از كره زمین) همیشه رعد و برق و توفان دارد. منطقه گات غربی و گات شرقی كه در كشور هند قرار دارند، در خطر دائمی صاعقه واقع شده‌اند. صاعقه باعث حاصلخیزی خاك می‌شود. بنا بر تحقیقات انجام شده، صاعقه تاثیر مثبت خود را نیز در از میان بردن بیماری‌های مهلكی نظی طاعون و ... نشان داده است.

نشانه‌های آذرخش و توفان تندری:

۱- جذب الكتریسیته: در تماس دست یا بدن با صخره‌ها و سنگ‌های تیز؛ نوع خاصی از گزیدگی و برق گرفتگی ضعیف احساس می‌شود.
۲- استشمام بوی سیر مانند در هوا (به علت وجود گاز اوزون)
۳- مشاهده هاله نور آبی رنگ پیرامون اجسام فلزی یا نوك تیز
۴- شنیدن صدای وز وز در هوا
۵- مشاهده ابر گل كلمی شكل در آسمان (به ویژه ابر سندانی شكل)
۶- سیخ شدن موهای سر و بدن

صدمات آذرخش:

صدمات ناشی از آذرخش (صاعقه) را می‌توان به ۳ دسته كلی تقسیم كرد:

گروه اول: صدمات ناشی از برخورد مستقیم آذرخش (صاعقه) با شخص
گروه دوم: صدمات ناشی از ولتاژ گام (برق زمینی)
گروه سوم: صدمات ناشی از عوارض جانبی آذرخش (مانند حرارت جانبی، نور، صدا، موج و گاز)

از جمله صدمات ناشی از برخورد مستقیم و غیرمستقیم آذرخش با افراد، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: ایست قلبی، سوختگی‌های سطحی و عمقی، (سوختگی‌های نقطه‌ای، مویرگی، پر مانند، خوشه‌ای و گل صاعقه كه به خالكوبی دائم زیگزاگ شبیه هستند)، ایجاد نوع خاصی از پختگی و التهاب در پوست (با سوختگی اشتباه نشود)، صدمات خفیف یا شدید مغزی، پارگی پرده گوش‌ها، كاهش شنوایی و ناشنوایی، فلج شده موقتی یا دائمی در اندام، از كار افتادن كلیه‌ها، خونریزی داخلی، شوك، آسیب خفیف یا شدید دستگاه عصبی، بی‌حسی یا فلج شدن اندام انتهایی مثل پاها (به ویژه در ولتاژ گام)، شكستگی استخوان‌ها (پرت شدن در اثر انفجار و موج صاعقه)، مشكلات ریوی و اختلال تنفسی، كما و نهایت مرگ.

برق زمینی یا «ولتاژ گام»: یكی از عواقب خطرناك آذرخش است؛ برق زمینی، جریانی است كه پس از وقوع صاعقه برای لحظاتی در زمین باقی می‌ماند تا جذب زمین شده یا تبدیل به گرما شود. معمولاً قسمت عمده برق زمینی در اعماق فرو می‌رود اما اگر سطح زمین مرطوب، دارای بستر سنگی یا پوشیده از خاك مناسب یا علفزار باشد، ترجیح می‌دهد كه روی سطح زمین و در جهات مختلف، حركت كند. این پدیده را ولتاژ گام می‌نامند زیرا با وارد كردن برق از راه گام‌های شخص (پاهای او)، باعث برق گرفتگی او می‌شود. ولتاژ گام تا شعاع چندین متر در اطراف محل اصابت آذرخش پراكنده شده و اشخاصی كه در مسیر حركت آن قرار گرفته باشند را دچار برق گرفتگی می‌كند. اینكه ولتاژ گام دقیقاً چقدر برد دارد قابل محاسبه نیست و به میزان رسانایی خاك آن محل و ... بستگی دارد. ولی به ندرت دیده شده برق زمینی بیشتر از ۱۰۰ متر در سطح زمین پیش برود.

صدمات ناشی از ولتاژ گام: صدمات ولتاژ گام به صدمات ناشی از برق گرفتگی شدید محدود می‌شود. بیشتر عوارض فوق را می‌توان در لیست صدمات ولتاژ گام قرار داد اما ولتاژ گام قدرت كمتری دارد و دارای عوارض چون نور و موج انفجار هم نیست. بنابراین جراحات خفیف‌تری ایجاد می‌كند؛ مثلاً سوختگی‌های ناشی از ولتاژ گام با وجود عمقی و خطرناك بودن، به سطح نمی‌رسد و ضربه مغزی نیز در زمره این صدمات قرار نمی‌گیرد. افت فشار و كرختی و بی‌حسی شدید دست و پا از دیگر عوارض ولتاژ گام است.

آذرخش‌های رنگین:

آذرخش‌ها و تندرها را می‌توان به صورت طیفی از رنگ‌های متنوع در آسمان مشاهده نمود. این تنوع رنگ، توضیحات جالبی نیز در پی دارد. این رنگها حاشیه‌ای بر رنگ سفید مركزی بوده و معمولاً شامل رنگهای آبی، زرد و بنفش هستند. رنگ صاعقه، میزان حرارت آنرا تعیین می‌كند. بنفش، خنك‌ترین و سرخ داغ‌ترین رعد و برق‌ها می‌باشند.اما رنگ آذرخش (صاعقه) به عوامل محیطی نیز بستگی دارد:

۱- بروز صاعقه آبی به معنی شرایط رگبار و تگرگ است.
۲- بروز صاعقه قرمز به معنی بارش باران است.
۳- بروز صاعقه زرد به معنی وجود گرد و غبار در هوا است.
۴- برزو صاعقه سفید به معنی خشكی و عدم رطوبت هولسا و اغلب باعث آتش‌سوزی در جنگل‌ها می‌شود.

شرایط جوی ایجاد صاعقه: تحت شرایط اتمسفریك، بارهای درون ابر یونیزه شده و از یكدیگر جدا می‌شوند. بدین صورت كه بارهای منفی به سمت پایین ابر حركت كرده و بارهای مثبت به سمت بالای ابر می‌روند و یا برعكس.

مخروط امنیت:

استقرار در مخروط امنیت: اگر هنگام وقوع آذرخش، در نزدیكی ما یك درخت بلند و تك وجود دارد؛ می‌توان از زیر بخشی از آن درخت، به شیوه ذیل به عنوان چتر ایمنی بهره جست: بر اساس شكل زیر، بهتر است از یك سوم میانی جهت استقرار موقت استفاده نمود. نزدیك شدن به یك سوم داخلی و یا یك سوم خارجی، ضریب اصابت آذرخش را به شدت افزایش می‌دهد. خروج از امنیت نیز، به وضوح؛ موجبات اصابت آذرخش به فرد را فراهم می‌سازد. در شكل زیر محدوده غیرایمن با unsafe محدوده ایمن یا safe نمایش داده شده است.

مخروط امنیت آذرخش و یك سوم میانی (محدوده مناسب برای استقرار موقت)

نقش آموزش در افزایش ضریب ایمنی:

نباید فراموش كرد كه در ارتفاعات همیشه محاسبات قبلی درست از آب در نمی‌آید. چون در كوهستان تغییرات دما و شرایط جوی شدیدتر می‌باشد، معمولاً آن‌ها كه خود را آماده ساخته‌اند؛ سالم‌تر و موفق‌ترند.

شناخت دقیق ابرهای خطرناك، به ویژه در مناطق مرتفع و كوهستانی؛ نیازمند كسب تجربه و دانش است. تجربه و دانشی كه قدرت تصمیم‌گیری فرد را در موقع حساس و بحرانی، تقویت كند. حضور در كلاس‌های تخصصی مانند هواشناسی كوهستان و همچنین انجام مطالعه مداوم در زمینه‌های مرتبط، یكی از پیش‌شرطهای كسب موفقیت می‌باشد.

در پیمایش دره‌ها، به ویژه دره پرشیب و بی‌گریزگاهی مانند اندرس (اندرسم)؛ باید به وضع هوا و پیش‌بینی سازمانهای هواشناسی توجه داشت؛ خطر باران را جدی گرفت و به افراد شركت كننده گوشزد كرد كه برنامه می‌تواند در هر لحظه لغو شود. ارتقای ایمنی: نباید تعریف مطلقی درباره ایمنی به كار رود. ایمنی وضعیتی پویاست و تنها به معنی فقدان آسیب‌ها و خطرات نمی‌باشد. ارتقای ایمنی فرآیندی است كه هدف آن، اطمینان از وجود و حفظ شرایطی است كه برای دستیابی و حفظ سطح ایده آلی از ایمنی مورد نیاز می‌باشد. پیش از حضور در طبیعت، نسبت به شناخت خطرات پنهان و آشكار موجود در طبیعت و شیوه‌های برخورد ایمن با آن‌ها اقدام شود.

میدان مغناطیسی:

ممكن است بسیاری از طبیعت‌گردان یا كوه‌نوردان هرگز به طور مستقیم با پدیده آذرخش و تندر مواجه نشوند، اما در «میدان مغناطیسی» آن قرار گیرند. نشانه‌ها و آثار مشخصی وجود دارد كه گوشزد می‌كند وارد «منطقه ممنوعه» شده‌ایم! این نشانه‌ها عبارتند از:

۱- سیخ شدن موهای سر و بدن
۲- شنیدن صدای وز وز یا زنگ خاص گوش‌ها
۳- استشمام بوی اوزون (بوی سیر مانند)
۴- مشاهده هاله‌ای به رنگ آبی روشن؛ پیرامون اجسام فلزی، به خصوص نوك و لبه‌های تیز آن‌ها
۵- احساس نوع خاصی از گزش، خارش، سوزش و یا قلقلك نه چندان خوشایند در بخش‌هایی از پوست، كه با لباس تماس مستقیم دارد؛ مانند دكمه‌های فلزی، زیپ‌ها و سر زیپ‌های فلزی و ...
۶- مشاهده جرقه‌های ریز یا شنیدن صدای آن جرقه‌ها در اثر تماس مستقیم بدن با لباس‌ها و یا اجسام فلزی
۷- احساس گزش یا گزیدگی بلافاصله پس از تماس دست یا بخشی از بدن با سنگ‌های تیز، میله‌ها، باتون، لوازم فنی، اجسام فلزی و ...
۸- توجه به رفتار متفاوت پرندگان یا حیواناتی كه در پیرامون ما قرار دارند (دقت داشته باشید فرار ناگهانی یا حركت سریع آن‌ها به مناطق پایین دست؛ الزاماً جهت فرار از دست شكارچیان یا حیوانات وحشی نیست.)
۹- دریافت اختلال یا نویز خاصی روی تلفن‌های همراه، رادیو و ...
۱۰- از كار افتادن ناگهانی دستگه‌های الكتریكی و یا خراب شدن دائمی آن‌ها مانند: دستگاه جی‌پی‌اس (GPS)، دوربین عكاسی یا فیلم برداری، تلفن همراه، رادیو، پخش‌كننده‌های موسیقی نظیر MP3 Player، چراغ قوه، چراغ پیشانی و ...

عكس - آثار برخورد آذرخش به زمین گلف - به شكل و نوع سوختگی بر روی سطح زمین دقت كنید.
(میله پرچم؛ با این كه از ارتفاع چندانی برخوردار نیست و تقریباً هم ارتفاع باتون كوهنوردی می‌باشد، اما نقش یك میله آنتن یا برق‌گیر را ایفا نموده است.)

نتایج یك تحقیق پیرامون رابطه «جنسیت افراد» با «درصد اصابت آذرخش»:

مردان بیشتر از زنان دچار صاعقه زدگی می‌شوند! مطالعات جدید نشان می‌دهد دلیل بالاتر بودن آمار مرگ و میر مردان در اثر برخورد صاعقه عاملی فیزیكی نبوده و مردان تنها به دلیل نمایش دادن میزان شجاعت خود جانشان را در معرض خطر قرار می‌دهند. به گزارش «خبرگزاری مهر»، از میان ۶۴۸ انسانی كه از سال ۱۹۹۵ تا سال ۲۰۰۸ در اثر اصابت رعد و برق در ایالات متحده جان خود را از دست داده‌اند ۸۲ درصد مرد بوده‌اند. پدیده‌ای كه توجه دانشمندان را برای یافتن دلیل بیولوژیكی آن جلب كرد. بر این اساس نظریه‌های جالب توجهی از جمله وجود میزان اضافی از مواد آهنی در كاسه سر مردها و یا خواص رسانایی در بدن آنها ارائه شد، كه در نهایت تمامی این نظریات با ارائه دلیل جالب‌تری رد شدند.

«جان جنسنیوس» متخصص ایمنی در مركز صاعقه در مركز ملی خدمات آب و هوایی اعلام كرد دلیل بیشتر بودن مرگ مردها در اثر صاعقه زدگی ریسك پذیری بالای آنها به منظور جلب توجه شرایطی است كه طوفان‌های شدید به همراه رعد و برق‌های قدرتمند آغاز شده‌اند. وی می‌گوید كمتر پیش می‌آید كه مردها در اثر آغاز شرایط نامساعد جوی از كار دست بكشند و تحت طوفانی نیز به فعالیتهایی نظیر ماهیگیری و گلف ادامه می‌دهند و به این شكل خود را در معرض اصابت رعد قرار می‌دهند. آمار نشان می‌دهد فعالیتهای سرگرم كننده و تمرینات ورزشی نیمی از حادثه‌های منجر به مرگ ناشی از اصابت رعد و برق را به خود اختصاص داده است.

نتیجه گیری:

گاهی ساختار زیبا و سحرآمیز طبیعت ما را چنان در خود غرق می‌كند كه مخاطرات آن را به دست فراموشی می‌سپاریم. شاید گزاف نباشد اگر بگوییم؛ سهم ما از حضور در طبیعت نباید تنها به تماشا نشستن و نظاره كردن چشم‌اندازهای با شكوه آن باشد. بلكه می‌توان نخست با آموزش‌های پایه، اساسی و مداوم بر میزان تجربیات شخصی بیفزاییم و سپس با سطح آگاهی بالاتری قذم در راه پرفراز و نشیب طبیعت بگذاریم.

آذرخش و تندر دو پدیده طبیعی و بخشی از نظام قانونمند طبیعت هستند. به دلیل سرعت عمل بالا و انرژی فراوانی كه تولید می‌كنند ممكن است در نگاه نخست، از آن‌ها به عنوان «خطر» نگریسته شود؛ در حالی كه همین پدیده خطرناك، مهربانانه از پوست و جان ما در برابر اشعه‌های خطرناك محافظت می‌كند. 

با تشکر از گردآورنده: مهدی مظلومیان و منبع: طرح درس کارآموزی کوهپیمایی ویژه کارآموز (ویرایش بهار ۹۰) و با تشکر از گروه کوهنوردی آرش کمانگیر

http://iranmountainmedicine.blogfa.com/